مرند

مرند (مارآت)

مرند (مارآت) یکی از شهرهای استان آذربایجان شرقی و مرکز شهرستان مرند (مارآت) است. این شهر با 278.159 نفر جمعیت در سال 1390 خورشیدی، سومین شهر پرجمعیت و بزرگ استان آذربایجان شرقی، پس از شهرهای تبریز و مراغه محسوب میگردد. شهر مرند (مارآت) با مساحتی بیش از 30 کیلومتر مربع، در 65 کیلومتری شمال غرب تبریز، واقع شدهاست.

پیش از اسلام

یر اساس اسناد اورارتویی، سابقهٔ شهرنشینی در مرند (مارآت) تا اواسط هزارهٔ سوم قبل از میلاد میرسد، در حالی که در تپههای باستانی «گرگر»، ظروف سفالی و ابزارهایی از هزارهٔ پنجم قبل از میلاد دیده شدهاست. همچنین در تپهٔ خاکستری (قالا) نیز آثاری از هزارهٔ چهارم قبل از میلاد به دست آمدهاست. «ولادیمیر مینورسکی» با استفاده از نظر باستانشناسان، این قلعهٔ خاکی فروریخته را از سلسله قلاع خاکی اورارتویی میداند.

آنچه از مدارک و نظرات باستانشناسان و مورخین به دست میآید، این است که شهر مرند (مارآت) در روزگار پادشاهی مادها از رونق بسیاری برخوردار بوده و به دلیل اهمیت خاصی که در ایالت آزربایقان داشته، همواره مورد توجه حکومت مرکزی بودهاست. همچنین در دایرةالمعارف اسلامی آمدهاست که مرند (مارآت) مرکز حکومت اقوامی مهم در دورهٔ «هیتی» و «سومئر» بودهاست.

پس از اسلام

آنچه که از مدارک تاریخی بر میآید، فتح آذربایجان به دست اعراب در سالهای ۱۸ تا ۲۲ هجری قمری صورت گرفتهاست، اما مورخین اسلامی از مرند (مارآت) برای نخستین بار در سال ۱۶۰ هجری نام بردهاند. بنا به نوشتهٔ بلاذری، مرند (مارآت) در هنگام فتح آذربایجان، قریهٔ کوچکی بود که «ابوالبیعت حلبس» به آبادی آنجا همت گماشت و پس از او پسرش محمد در سال ۲۰۰ هجری، حاکم مرند (مارآت) شد و برای توسعهٔ شهر کوشش بسیار کرد. این مرد فرهنگ دوست، دلیر و شجاع بود و بنا به نوشتهٔ طبری، او شعرهایی به زبان تؤرکی داشته که در آذربایجان معروف بودهاست.

در روزگار قیام بابک خرمدین به سال ۲۰۱ هجری، شهر مرند (مارآت) سالها یکی از مناطق تحت نفوذ وی بودهاست. چند سلسلهٔ مهم و محلی در این زمان بر مرند (مارآت) حکومت میراندهاند. در اواخر قرن چهارم هجری، در کتابهای «حدودالعالم» و «صورةالارض»، از مرند (مارآت) به عنوان شهری آباد یاد شدهاست و ابوعبدالله مقدسی نیز مرند (مارآت) را شهری مستحکم نامیده و حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب نوشتهاست: «مرند(مارآت) شهر بزرگی است که دور بارویش ۸۰۰ گام است و باغهای پرمیوه دارد. بالاخره شاردن، سیاح فرانسوی مینویسد: «مرند (مارآت) شهر خوبی است و دارای ۲۵۰۰ باب خانه و باغچه میباشد و بوستانهایش بیشتر از عمارت و آبادی است»u200d. همچنین بسیاری از مورخین اسلامی از جمله ابن حوقل بغدادی، یاقوت حموی، حمدالله مستوفی قزوینی، ابراهیم اصطخری، الفداء قزوینی، ناصر خسرو قبادیانی، ابن واضح یعقوبی، یحیی بلاذری و ابن خرداذیه، همگی در کتب خود از مرند (مارآت) یاد کرده و آن را توصیف کردهاند.

در سال ۶۰۲ هجری قمری، مرند (مارآت) در یک یورش سهمگین توسط ارمنیان به ویرانی کشیده شد و در سال ۶۲۲، «سلطان جلالالدین خوارزمشاه» در مرند استقرار یافت.

در دورهٔ ایلخانان بر رونق و آبادی مرند (مارآت) افزوده شد. به طوری که بنای کاروانسرای آیراندیبی و قلعهٔ هلاکو در شمال مرند (مارآت) نیز از بناهای اواخر دورهٔ ایلخانی، یعنی زمان ابوسعید بهادرخان به سال ۷۳۱ است که کتیبهٔ محراب مسجد جامع مرند (مارآت) نیز شاهد این مدعاست.

مرند (مارآت) در زمان حکومت امرای محلی قراقویونلوها، محل پیکارهای مختلفی واقع گردید. در سال ۸۰۷ هجری، مرند (مارآت) به دست سپاهیان « ابوبکر (کرد)» غارت گردید. قرایوسف در سال ۸۰۹، پس از جنگ با ابوبکر در مرند (مارآت) ، زمستان را اتراق کرد. در سال ۸۳۷، شهر مرند (مارآت) پس از نبردی طولانی بین آققویونلوها و تیموریان به دست آق قویونلوها فتح گردید. جهانشاه میرزا قرایوسف، هنگام جنگ با برادر خود -اسکندر میرزا- در مرند (مارآت) اقامت گزید. در دورهٔ صفویه، هنگام جنگ بین شاه تهماسب صفوی با عثمانیان، مرند (مارآت) مرکز فرماندهی سپاه ایران بود. در سال ۱۰۱۱ هجری، شاه عباس صفوی حکومت مرند (مارآت) را به جمشید سلطان دنبلی سپرد. در سال ۱۰۱۴ تا ۱۰۱۶ در هنگام جنگ بین صفویه و عثمانیان، شاه عباس مدتی در مرند (مارآت) مستقر شد. در زمان ضعف دولت صفویه و حکومت نادرشاه افشار، شهر مرند (مارآت) به دست حکام خاندان دنبلی اداره میشد. در دورهٔ زندیه، کریم خان زند در سال ۱۲۰۵ هجری توانست آذربایجان، از جمله مرند (مارآت) را از دست حکام محلی درآورد. در دورهٔ قاجاریه نیز حسین خان دنبلی حاکم مرند (مارآت) و خوی از فتحعلی شاه قاجار پذیرائی کرد. در زمان عقد معاهدهٔ ترکمانچای به سال ۱۲۴۳، نمایندهٔ عباس میرزا با «پاسکویچ»، فرماندهٔ روسی در مرند (مارآت) ملاقات کرد. در دورهٔ مشروطیت، سردار ملی سالها در مرند (مارآت) با «میرزا حسین خان یکانی» و «رضاقلی سرتیپ یکانی» فرزند «زال خان» روابط نزدیک داشتهاست. از دیگر مجاهدین آزادی خواه دورهٔ مشروطیت در مرند (مارآت) از اشخاص زیر میتوان نام برد: «میرزا عیسی حکیمزاده»، «اسماعیل یکانی»، «نورالله یکانی»، «حبیبالله شاملوی مرندی»، «حاج ابراهیم ذوالفقارزاده»، محمدولی صراف»، «حاج حسین صراف»، میرزا محمود»، برادران «میرزا صابر مرندی» معروف به مکافات، صاحب روزنامهٔ مکافات به سال ۱۳۲۷ هجری در خوی، «حاج جلال مرندی»، «محسن خان»، «مصطفی خان اسفندیاری»، «حاج ملاعباس واعظ قرهآغاجی»، «حاج علیاکبر صدیقی»، «میرزا کریمزاده» و «میرزا نصیر رئیسالسادات» و پسرش «میرزا احمد رئیسالسادات».

جغرافیا

شهر مرند (مارآت)در ناحیهٔ شمال غربی استان آذربایجان شرقی و در شمالیترین منطقهٔ ایران واقع شدهاست که از سمت شمال و جلفا، از سمت شرق به ارسباران، از سمت جنوب به تبریز و شبستر و از سمت مغرب به استان آذربایجان غربی محدود شدهاست. این شهر در ۴۵ درجه و ۴۶ دقیقهٔ طول شرقی و ۳۸ درجه و ۲۶ دقیقهٔ عرض شمالی قرار گرفتهاست و حدود ۲۰ کیلومتر مربع وسعت دارد.

مردم

اهالی شهر مرند (مارآت) ، همانند ساکنان سایر نواحی استان آذربایجان شرقی، به زبان تؤرکی سخن میگویند.

شغل اکثر مردم این شهر، کشاورزی است. کشاورزی در این منطقه ترکیبی از باغداری و کشت گندم و جو است. از محصولات مهم این شهر میتوان به گیلاس، زردآلو، گلابی و سیب اشاره کرد.

شهر مرند (مارآت) نسبت به شهرهای دیگر استان، بیشتر جنبهٔ تجارتی دارد. بهطوریکه بیشترین پاساژها و مراکز خرید پس از مرکز استان در این شهر قرار دارد. افزودنی است که بزرگترین بازار مدرن شمال غرب کشور در این شهر در حال ساخت میباشد.

جمعیت شهر مرند (مارآت) در سال ۱۳۸۵ خورشیدی، بالغ بر ۱۱۴٬۱۶۵ نفر بودهاست که از این میان ۵۷٬۱۵۱ نفر مرد و ۵۷٬۰۱۴ نفر زن بودهاند که در قالب ۲۹٬۷۵۵ خانوار، ساکن این شهر بودهاند.

وجه تسمیه

بطلیموس، جغرافیادان یونانی که قبل از میلاد میزیسته، از این شهر به نام «مارآت» نام برده و آن را یکی از آبادترین شهرها در تاریخ میخواند. در روایات باستانی آمدهاست که حضرت نوح(ع) در مرند (مارآت) مدفون شده و کلمهٔ مرند(مارآت) یک کلمه تؤرک به معنای اسب بزرگ است.

ولی نظریه دیگری بر این است که نوح(ع) بعد از طوفان در نخجوان فرود آمد و در این شهر نیز مدفون شد و قبر همسرش هم در مرند (مارآت) واقع شدهاست.

مطابق نوشتههای تورات، مادر حضرت نوح(ع) در مسجد بازار مرند (مارآت) مدفون است.در روایت دیگری وجه تسمیه شهر مرند (مارآت) را تغییر یافته کلمه « مارآت = مرت Meret» یعنی محل پرورش اسبان بزرگ ذکر کردهاند.